Menu Strony

Statystyki

Odsłon : 201060
Zaburzenia Integracji Sensorycznej i ich wpływ na proces uczenia się i zachowania PDF Drukuj Email

 

Układ nerwowy każdego z nas nieprzerwanie odbiera informacje (bodźce) zmysłowe z otoczenia, a także płynące
z ciała.
Integracja tych bodźców („przetwarzanie sensoryczne”) kształtuje nasze postrzeganie świata i wpływa na celowe, efektywne działanie.
 

W latach 60–tych minionego wieku dr A. Jean Ayres prowadząc liczne badania, rozwinęła i upowszechniła pojęcie integracji sensorycznej. . Stworzyła też podstawy teorii oraz opracowała metody diagnozy i terapii zaburzeń integracji sensorycznej. Wielką jej zasługą było odkrycie ogromnej roli, jaką odgrywają najwcześniejsze ontogenetyczne systemy zmysłowe: dotykowy, przedsionkowy i proprioceptywny (zwany zmysłem czucia głębokiego).

Zmysł dotyku odbiera i różnicuje wrażenia zmysłowe z powierzchni skóry. Dzięki bodźcom dotykowym tworzy się
w mózgu mapa ciała (świadomość ciała), która jest niezbędna do prawidłowego rozwoju ruchowego. Świadomość ciała potrzebna jest do wykonywania płynnych, skoordynowanych ruchów podczas czynności dnia codziennego, począwszy od wkładania piąstek do buzi w wieku niemowlęcym, po precyzyjne ruchy nadgarstka podczas pisania, albo płynne ruchy gałek ocznych przy czytaniu.

Zmysł przedsionkowy (zwany zmysłem równowagi lub błędnikowym) odbiera siłę grawitacji, umożliwia przeciwstawianie się jej i zachowanie równowagi przy zmianach pozycji ciała. Poza tym reguluje napięcie mięśniowe, koordynuje ruchy obu stron ciała oraz wspiera postrzeganie wzrokowe i słuchowe.
Natomiast zmysł propriocepcji (inaczej czucia głębokiego) to odczuwanie siebie, a także umiejętność przyjmowania
i utrzymywania pozycji statycznych, czy automatyzacja ruchów. Jego bardziej subtelną formę stanowi zmysł kinestezji, dzięki któremu czujemy wykonywane ruchy, ich siłę i zasięg.

Dobre zintegrowanie wrażeń zmysłowych jest podstawą optymalnego rozwoju i działania pozostałych wszystkich innych zmysłów i umiejętności. Należą do nich na przykład: wzrok, słuch, mowa, umiejętność chodzenia oraz zdolność wykonywania precyzyjnych czynności, jak malowanie, pisanie. Jeśli doświadczenia dziecka w odbiorze i przetwarzaniu bodźców płynących ze zmysłów podstawowych (dotyk, równowaga oraz czucie ciała) są złe lub niepełne, to nie jest ono w stanie nauczyć się złożonych czynności, takich jak czytanie lub pisanie, opanowanie ich sprawia mu ogromne trudności.

Procesy integracji zmysłowej dokonują się w strukturach podkorowych – pniu mózgu i wzgórzu. Dopiero po przejściu tych struktur może odbywać się bardziej szczegółowe opracowanie wrażeń zmysłowych w korze mózgowej.

W badaniach na populacji dzieci amerykańskich, będących w wieku przedszkolnym i młodszym szkolnym stwierdzono, że około 10% spośród nich ujawnia zaburzenia integracji zmysłowej i na tym tle ma różne problemy w uczeniu się
i zachowaniu. Zaburzenia te wynikają z nieprawidłowego odbioru lub przetwarzania docierających wrażeń zmysłowych.
Wyróżnia się kilka rodzajów zaburzeń przetwarzania sensorycznego. Każdy z nich może powodować różnorodne, złożone zachowania.

Niektóre dzieci unikają wrażeń zmysłowych, ponieważ mają niski próg tolerancji na bodźce (nadwrażliwość zmysłowa). Nadmiernie reagują na stymulację. Ich układ nerwowy odczuwa zwykle doznania zmysłowe jako bardzo intensywne,
w efekcie czego czują się stale bombardowane przez odbierane bodźce. Stan taki nazywa się „ obronnością sensoryczną”. Najczęstszą wówczas reakcją na bodźce jest reakcja „ walki lub ucieczki” mająca na celu unikniecie lub znaczne ograniczenie ilości bodźców. Na skutek przeciążenia układu nerwowego dzieci mogą również reagować agresją. Zaburzenie to może występować w obrębie każdego ze zmysłów.
Dzieci takie mogą:
- reagować na dotyk agresją lub wycofaniem się;
- nie chcą przemieszczać się, przez co słabo poznają swoje ciało;
- mogą bać się wysokości i ruchu lub odczuwać mdłości w wyniku niewielkiego ruchu bądź wysokości;
- niechętnie ryzykować lub próbować nowych rzeczy;
- czuć duży dyskomfort w zatłoczonych miejscach;
- jeść mało zróżnicowane jedzenie i ( lub) mieć dużą wrażliwość na zapachy;
- być nadmiernie pobudzone lub aktywne.

Objawy nadwrażliwości zmysłowej można dostrzec już u kilkumiesięcznego niemowlęcia. Są to dzieci, które brane na ręce nie reagują poprawą zachowania, a dezorganizacją zachowania – prężeniem się, odpychaniem od ciała matki; maja problemy ze ssaniem, źle sypiają. Nie lubią zabiegów pielęgnacyjnych tj. mycia twarzy, czesania. W sytuacjach tych ujawniają wyraźny dyskomfort i pobudzenie. Będąc w przedszkolu mogą odmawiać lepienia z plasteliny, klejenia, malowania palcami. Źle tolerują bliskość fizyczną innych osób.

Inną grupę dzieci z zaburzeniami integracji sensorycznej stanowią dzieci poszukujące wrażeń zmysłowych (pod wrażliwość sensoryczna). Mają one obniżoną reaktywność na bodźce zmysłowe. Ich układ nerwowy nie zawsze rejestruje lub rozpoznaje wrażenia zmysłowe płynące z otoczenia.
W efekcie tego wydawać się może, że dzieci te mają „nienasycony apetyt" na stymulację sensoryczną, co może przejawiać się nieodpartą chęcią ruchu lub ciągłym poszukiwaniem innych, intensywnych wrażeń zmysłowych.
Dzieci te mogą:
- prezentować nadmierną aktywność ruchową będącą efektem, jak i źródłem wrażeń zmysłowych „odżywiających mózg”;
- nie reagować na ból i nie zauważać innych bodźców dotykowych; często i zbyt mocno dotykać inne osoby ( co może wyglądać jak zachowanie agresywne);
- uczestniczyć w niebezpiecznych zabawach np.: zbyt wysokie wspinanie się;
- preferować intensywne, długo trwające zabawy typu huśtanie, kręcenie, często bez objawów dyskomfortu;
-lubić bardzo głośne dźwięki np.: głośno grającą muzykę, telewizor;
- mieć opóźnioną mowę;
- nie reagować na polecenia..

Słaby odbiór wrażeń zmysłowych płynących np. z siły grawitacji sprawia, że dziecko podświadomie poszukuje takich doświadczeń poprzez ciągłe zmiany pozycji, dzięki którym pobudza receptory błędnikowe w uchu wewnętrznym, a więc stymuluje układ przedsionkowy. Konsekwencjami tej dysfunkcji przedsionkowej jest także obniżone napięcie posturalne ( mięśniowe) oraz słabe reakcje równoważne. Długie siedzenie jest dla tych dzieci bardzo męczące. Przyjmują różne, niesprzyjające pozycje ciała (np. „pokładają się” na ławce, podpierają głowę ręką), stopniowo tracąc zdolność podążania za tokiem lekcji. Zdarza się, że potrzeba ruchu (poprawiająca stan napięcia mięśniowego) jest tak silna, że dziecko huśta się na krześle, „ samowolnie” wstaje i chodzi po klasie. Konflikt pomiędzy niezaspokojeniem tej potrzeby
a chęcią podporządkowania się stawianym wymaganiom powoduje wzrost napięcia emocjonalnego, łatwo ulegającego gwałtownemu rozładowaniu. Drobna uwaga ze strony nauczyciela, wydanie kolejnego polecenia, mogą prowadzić do wygórowanej, nieadekwatnej reakcji.

Niektóre dzieci z zaburzeniami przetwarzania zmysłowego w efekcie tych zaburzeń mogą mieć trudności z planowaniem
i wykonywaniem nowych ruchów, czy aktywności ruchowych (wolne tempo uczenia się motorycznego). Często dzieci te są niezdarne, nieskoordynowane, przewracają się, mają problemy z nauczeniem się wielu zabaw ruchowych.
Mają też trudności z kontrolowaniem napięcia mięśniowego postawy.
Dzieci z obniżonymi umiejętnościami ruchowymi mogą mieć:
- trudności z aktywnościami manualnymi, pisaniem, zapinaniem guzików;
- słabe umiejętności z zakresu dużej motoryki np.: kopanie, łapanie, rzucanie piłki;
- trudności z naśladowaniem ruchów np. w zabawie „Ojciec Wergiliusz”;
- trudności z utrzymaniem równowagi, wykonywaniem sekwencji ruchów lub obustronną koordynacją;
- trudności z wymową.
Mogą też preferować znane aktywności i zabawy, a także aktywności statyczne, siedzące np.: oglądanie telewizji, czytanie książki.
Dzieci te łatwo ulegają frustracji i mogą próbować manipulować i kontrolować otoczeniem. Niektóre z tych dzieci mogą uciekać w świat fantazji. Mogą również próbować ukrywać swoje problemy planowania ruchowego pajacując lub popisując się przed innymi lub unikając nowych aktywności wykonywanych w grupie.

Dzieci z zaburzeniami integracji sensorycznej powinny być poddane specjalistycznej diagnozie i terapii. W czasie zajęć terapeutycznych, odbywających się na sali przypominającej plac zabaw, dzieci te wykonują różnorodne ćwiczenia ruchowe, angażujące całe ciało oraz układy zmysłów (równowagi, propriocepcji – czucia własnego ciała, dotyku, wzroku, słuchu, węchu, smaku). Ćwiczenia sprawiają, że poprawia się ich sprawność motoryczna i manualna, orientacja w schemacie ciała, percepcja wzrokowo – przestrzenna, a także koordynacja wzrokowo – ruchowa. Dzieci zaczynają lepiej skupiać uwagę, rozwija się ich samodzielność, poczucie pewności siebie i własnej wartości.

 

mgr Jadwiga Biekisz
pedagog
Poradnia Psychologiczno - Pedagogiczna w Krośnie Odrzańskim




Temat został opracowany na podstawie materiałów z konferencji szkoleniowej organizowanej przez
Centrum Metodyczne w Warszawie.


Bibliografia:
1. Emmons, P.G., Mc Kendry Andersen, L. (2007), Dzieci z zaburzeniami integracji sensorycznej. Warszawa.
2. Maas, V. F. (2007), Integracja sensoryczna a neuronauka - od narodzin do późnej starości. Warszawa.